Na podstawie różnych szacunków można ustalić, że w 1941 r. załoga SS w KL Auschwitz liczyła około 700 członków, w czerwcu 1942 r. − około 2 tys., w kwietniu 1944 około 3 tys., natomiast w sierpniu 1944 r. − około 3,3 tys. esesmanów i nadzorczyń SS. Najwyższy stan został osiągnięty w połowie stycznia 1945 r. w związku z ostateczną ewakuacją KL Auschwitz i wyniósł on 4480 esesmanów i 71 nadzorczyń SS. Natomiast przez cały okres istnienia KL Auschwitz przewinęło się przezeń − jako członkowie załogi − ok. 8100-8200 esesmanów oraz ok. 200 nadzorczyń.

Dostępne dane na temat wykształcenia 1209 esesmanów z załogi KL Auschwitz pozwalają stwierdzić, że poziom ich wykształcenia był stosunkowo niski. Aż 70% z nich posiadało wykształcenie podstawowe, 21,5% średnie, a 5,5% wyższe. Spośród posiadających wykształcenie wyższe większość stanowili lekarze oraz architekci zatrudnieni w biurze budowlanym SS.

Wyznanie

Spośród 556 ustalonych przypadków zadeklarowanego przez esesmanów z załogi KL Auschwitz wyznania religijnego najliczniej reprezentowani byli katolicy, a następnie ewangelicy. Na trzecim miejscu znajdowali się wierzący bez sprecyzowanego wyznania (kategoria Gottgläubig). Wśród esesmanów należących do NSDAP najwięcej deklarowało przynależność do kościoła ewangelickiego.

Obywatelstwo

Załoga KL Auschwitz w większości składała się z Niemców posiadających obywatelstwo niemieckie (tzw. Reichsdeutsche). Ponadto służbę w KL Auschwitz pełnili też esesmani pochodzenia niemieckiego (tzw. Volksdeutsche), będący uprzednio obywatelami państw okupowanych lub państw satelickich Trzeciej Rzeszy, jak Rumunia, Słowacja i Węgry. Ich udział procentowy stopniowo wzrastał, lecz w 1944 r. spadł w związku ze skierowaniem do służby w KL Auschwitz starszych wiekiem żołnierzy Wehrmachtu i Luftwaffe.

Nadzorczynie SS

Od 1942 r. do służby w KL Auschwitz zaczęto kierować kobiety. Miało to związek głównie z utworzeniem obozu kobiecego, ale także z brakami kadrowymi wśród samych esesmanów, których coraz częściej kierowano do służby na froncie wschodnim. Nadzorczynie obozowe nie były członkami SS, ponieważ do formacji tej nie przyjmowano kobiet. Kandydatki podpisywały kontrakt służbowo-zawodowy ze stacjonującą na terenie danego obozu jednostką SS-Totenkopf. Po zawarciu umowy, nadzorczynię zaliczano do członków załogi SS (SS-Gefolge), z obowiązkiem służbowego i dyscyplinarnego podporządkowania się komendantowi obozu.

Kobiety pełniły ponadto służbę w KL Auschwitz jako radiotelegrafistki w obozowych węzłach łączności. Określano je jako „pomocniczki SS” (SS-Hilferinnen). Była to grupa stosunkowo nieliczna. Inną grupę stanowiły siostry Niemieckiego Czerwonego Krzyża, zatrudnione w placówkach medycznych dla esesmanów.

Na czele załogi obozu i stacjonującego na jego terenie garnizonu stał komendant KL Auschwitz. Pierwszym komendantem KL Auschwitz był SS-Obersturmbannführer Rudlof Höss (maj 1940 – listopad 1943). Po nim funkcję tę pełnili SS-Oberturmbannführer Arthur Liebehenschel (listopad 1943 – maj 1944) i SS-Sturmbannführer Richard Baer (maj 1944 – styczeń 1945).

Po pierwszej reformie organizacyjnej kompleksu obozowego KL Auschwitz komendantami obozu w Birkenau (KL Auschwitz II), od listopada 1943 do listopada 1944 r., byli kolejno SS-Sturmbannführer Friedrich Hartjenstein i SS-Hauptsturmführer Josef Kramer. Komendantem KL Auschwitz III (od listopada 1944 r. jako KL Monowitz) był od listopada 1943 r. SS-Hauptsturmführer Heinrich Schwarz.

Komendant kierował obozem i garnizonem SS jednoosobowo. Służbowo podlegał Inspektoratowi Obozów Koncentracyjnych. Po włączeniu 3 marca 1942 r. Inspektoratu do Głównego Urzędu Gospodarczo-Administracyjnego SS (Wirtschaftsverwaltungshauptamat, SS-WVHA), komendantów obozów koncentracyjnych podporządkowano szefowi Grupy Urzędów D (Amtsgruppe D) w SS-WVHA.

Niżej od komendanta w hierarchii służbowej stali kierownik obozu (SS-Schutzhaftlagerführer), podlegający mu podoficerowie raportowi (Rapportführer) oraz esesmani odpowiedzialni za nadzór nad poszczególnymi blokami więźniarskimi (Blockführer) i komandami więźniarskimi (Kommandoführer). W miarę rozbudowy kompleksu KL Auschwitz utworzono stanowiska kierowników poszczególnych odcinków obozowych w obozie w Birkenau, kierownika obozu w Monowicach i kierowników podobozów podporządkowanych KL Auschwitz III. Spośród nich najbardziej ponurą sławę zdobyli sobie m.in. kierownicy obozu macierzystego (KL Auschwitz I) SS-Haupsturmführerzy Karl Fritzsch i Hans Aumeier, zaś wśród Rapportführerów z obozu macierzystego SS-Hauptscharführer Gerhard Palitzsch i SS-Oberscharführer Oswald Kaduk.

Stosunek esesmanów do więźniów

Stosunek załogi obozu do więźniów został określony po raz pierwszy w instrukcji dla oddziałów wartowniczych SS z 1 października 1933 r., wydanej przez Theodora Eicke – ówczesnego komendanta KL Dachau, a od 1934 r. inspektora obozów koncentracyjnych i oddziałów wartowniczych SS. Podkreślono w niej konieczność surowego traktowania więźniów jako wrogów Rzeszy i narodu niemieckiego. Okazywanie wobec nich jakichkolwiek ludzkich odruchów było nie tylko zwalczane przez przełożonych, ale w samym środowisku esesmanów spotykało się z największą dezaprobatą jako „miękkość” i „brak charakteru”. Wyzbycie się wszelkich odruchów humanitaryzmu i poszanowania ludzkiej godności oraz lekceważenie norm moralnych i prawnych było rezultatem intensywnej wieloletniej indoktrynacji w duchu narodowego socjalizmu i kultywowania tradycji niemieckiego militaryzmu.

Wydziały SS

Struktura organizacyjna KL Auschwitz obejmowała siedem wydziałów (komendantura, wydział polityczny, kierownictwo obozu, zatrudnienie więźniów, wydział administracyjno-gospodarczy, obozowa służba zdrowia SS, opieka nad oddziałami SS i ich szkolenie) oraz wydzielone jednostki administracyjne jak Zarząd Budowlany, magazyny zaopatrzenia oddziałów SS, Niemieckie Zakłady Wyposażenia, Niemieckie Zakłady Żywnościowe, zakłady materiałów budowlanych, obozowe gospodarstwa rolne i Instytut Higieny Waffen SS.

Wiodącą rolę w obozowym systemie terroru i zagłady odgrywały wydział III (kierownictwo obozu) oraz wydział II-polityczny (Politische Abteilung). Funkcjonariusze wydziału politycznego byli pracownikami Gestapo lub Kripo, oddelegowanymi na te stanowiska z placówki Policji Państwowej w Katowicach. Szef wydziału politycznego był służbowo podporządkowany komendantowi obozu oraz Głównemu Urzędowi Bezpieczeństwa Rzeszy i realizował zadania zlecone mu zarówno przez komendanta obozu, jak i aparat RSHA.

W okresie istnienia KL Auschwitz funkcję szefów wydziału politycznego pełnili kolejno SS-Unterstumführerzy Maximilian Grabner i Hans Schurz. Spośród komórek organizacyjnych wydziału politycznego największą grozę wśród więźniów budził referat przesłuchań i dochodzeń (Vernehmungsabteilung). Do najgroźniejszych oprawców należeli tam m.in. SS-Oberscharführer Wilhelm Boger i SS-Unterscharführer Gerhard Lachmann.

 Wydział polityczny posiadał szeroki wachlarz kompetencji w zakresie przyjęć i zwolnień więźniów, prowadzenia dokumentacji personalnej i identyfikacyjnej więźniów, administracji krematoriów, inwigilacji więźniów i esesmanów, zwalczania więźniarskiego ruchu oporu i nadzorowania akcji masowej zagłady Żydów. Zadania te sytuowały wydział polityczny na najważniejszej pozycji wśród pozostałych struktur KL Auschwitz.

Kierownik obozu oraz szef wydziału politycznego decydowali o umieszczeniu więźniów w areszcie obozowym w bloku 11 obozu macierzystego i ich rozstrzelaniu pod Ścianą Śmierci.

Służba medyczna SS

Ważną rolę w systemie eksterminacji odgrywała też obozowa służba medyczna SS. Pion medyczny realizował dwa odmienne cele: leczniczy w stosunku do załogi SS i eksterminacyjny w odniesieniu do więźniów. Lekarze SS brali udział w selekcjach w szpitalach więźniarskich i tolerowali katastrofalne warunki sanitarno-higieniczne panujące w obozie. Ponadto uczestniczyli w selekcjach do komór gazowych transportów żydowskich oraz prowadzili zbrodnicze eksperymenty medyczne.

Obozową służbą medyczną kierował naczelny lekarz garnizonu SS (Standortarzt). Jego bezpośrednimi zwierzchnikami byli naczelny lekarz obozów koncentracyjnych i naczelny lekarz SS. Funkcję naczelnych lekarzy garnizonu SS w KL Auschwitz pełnili kolejno: Max Popiersch, Oskar Dienstbach, Siegfried Schwela, Franz Maria von Bodmann, Kurt Uhlenbroock i Eduard Wirths.

W działania eksterminacyjne zaangażowany był ponadto pomocniczy personel medyczny złożony z sanitariuszy SS (Sanitätsdienstgrade – SDG). Sanitariusze SS brali m.in. udział w zabijaniu wycieńczonych więźniów dosercowymi zastrzykami fenolu. Niektórzy z nich, jak np. Josef Khler, słynęli z sadystycznego okrucieństwa. Część sanitariuszy SS tworzyła tzw. drużynę dezynfekcyjną SS (SS-Desinfektionskommando) i zajmowała się wsypywaniem cyklonu B do komór gazowych.

Wartownicy

75% członków załogi KL Auschwitz pełniło funkcje wartownicze. Batalion wartowniczy SS składał się z 8-10 kompanii wartowniczych, 2 kompanii sztabowych oraz kompanii przewodników psów ochronnych (Hundesstaffel). Esesmani pełniący służbę wartowniczą należeli do formacji SS-Totenkopfverbände. W okresie późniejszym do służby wartowniczej w KL Auschwitz kierowano też starszych wiekiem i niezdolnych do służby frontowej żołnierzy Wehrmachtu i Luftwaffe.

Najwięcej spośród członków załogi SS w KL Auschwitz zostało osądzonych w Polsce. W latach 1946-1949 ekstradowano do Polski, głównie z amerykańskiej strefy okupacyjnej Niemiec, około 1000 podejrzanych o popełnienie zbrodni wojennych w KL Auschwitz. Akty oskarżenia przedstawiono 673 osobom, w tym 21 kobietom.

Proces warszawski komendanta Rudolfa Hossa.

Najbardziej znanym procesem był przewód sądowy, który toczył się przed Najwyższym Trybunałem Narodowym w Warszawie przeciwko pierwszemu komendantowi R. Hössowi. Zakończył się on wydaniem 2 kwietnia 1947 r. wyroku śmierci.

Proces krakowski załogi SS

Drugim ważnym procesem, jaki odbył się przed Najwyższym Trybunałem Narodowym na sesji wyjazdowej w Krakowie, był tzw. proces załogi KL Auschwitz. Aktem oskarżenia objęto 40 osób, z których 23 skazano na karę śmierci (w tym m.in. drugiego komendanta KL Auschwitz A. Liebehenschela, szefa wydziału politycznego M. Grabnera i kierowniczkę obozu kobiecego Marie Mandel), a 6 na karę dożywotniego więzienia.

Pozostałe procesy

W latach 1946-1953 miały miejsce pozostałe procesy, które odbyły się przed sądami Okręgowymi, Wojewódzkimi i Specjalnymi w Katowicach, Krakowie, Cieszynie, Gliwicach, Raciborzu, Sosnowcu i Wadowicach. W przypadku niższego personelu załogi KL Auschwitz najczęściej wymierzaną karą były 3 lata pozbawienia wolności (203 oskarżonych – 31,9% ogółu wyroków) oraz 4 lata pozbawienia wolności (111 przypadków – 17,5%), natomiast stosunkowo rzadko orzekano kary śmierci i dożywotniego więzienia (łącznie 41 przypadków – 6,1%).

Procesy esesmanów z Auschwitz poza Polską

Republika Federalna Niemiec

Krajem, poza Polską, gdzie odbyło się najwięcej procesów członków załogi KL Auschwitz była Republika Federalna Niemiec. Przełom w ściganiu zbrodniarzy nazistowskich przyniósł w tym kraju dopiero początek lat sześćdziesiątych.

Najbardziej znanymi procesami członków załogi KL Auschwitz były cztery procesy we Frankfurcie nad Menem, odbywające się w latach 1963-1976. Orzeczono w nich 6 wyroków dożywotniego więzienia (w tym m.in. dla Rapportführera O. Kaduka i oprawcy z wydziału politycznego W. Bogera), a pozostałych oskarżonych skazano na kary pozbawienia wolności od 3 do 14 lat. W charakterze świadków przesłuchano wielu byłych esesmanów z załogi KL Auschwitz, których ani wcześniej, ani później nie objęto w jakikolwiek sposób aktami oskarżenia.

Mimo znacznego zaangażowania niektórych prokuratur krajowych RFN, a zwłaszcza prokuratury w Ludwigsburgu, rezultaty ścigania i wymierzania kary esesmanom z KL Auschwitz przez wymiar sprawiedliwości RFN okazały się więcej niż skromne.

Austria

W Austrii w 1972 roku aktem oskarżenia objęto łącznie 4 byłych esesmanów z załogi KL Auschwitz, w tym 2 oficerów z Zarządu Budowlanego SS. We wszystkich przypadkach orzeczono wyroki uniewinniające.

Niemiecka Republika Demokratyczna

Najsłynniejszym procesem jaki odbył się w Niemieckiej Republice Demokratycznej (i jednocześnie jedynym) był proces lekarza SS Horsta Fischera w 1966 r., zakończony wydaniem wyroku śmierci. W Czechosłowacji na karę śmierci skazano jednego sanitariusza SS i jedną nadzorczynię SS.

Amerykańskie, brytyjskie i francuskie trybunały wojskowe

Esesmani z załogi KL Auschwitz byli także sądzeni w drugiej połowie lat czterdziestych przed amerykańskimi, brytyjskimi i francuskimi trybunałami wojskowymi w procesach załóg innych obozów koncentracyjnych.

W procesie załogi KL Bergen-Belsen w 1945 r. zostali skazani na karę śmierci komendant KL Auschwitz II J. Kramer, kierownik KL Auschwitz I, a następnie kierownik obozu kobiecego w KL Auschwitz II Franz Hössler oraz nadzorczynie SS: Irma Grese i Elisabeth Volkenrath.

Z kolei w 1946 r. Brytyjczycy w procesie załogi KL Neuengamme skazali na karę śmierci 2 lekarzy z KL Auschwitz. Amerykański Trybunał Wojskowy skazał w 1945 r. na karę śmierci w procesie załogi KL Dachau kierownika KL Auschwitz III-Monowitz Vinzenza Schöttla oraz szefa krematoriów w Birkenau Ottona Molla.

Amerykanie ponadto wydali wyroki śmierci na obozowych lekarzy SS Helmutha Vettera i Friedricha Entressa (w procesie załogi KL Mauthausen) oraz kierownika obozu męskiego KL Auschwitz II-Birkenau Johanna Schwarzhubera (w procesie załogi FKL Ravensbrück).

W procesie załogi KL Natzweiler w 1946 r. skazano na karę śmierci przed Francuskim Trybunałem Wojskowym F. Hartjensteina, dowódcę batalionu wartowniczego SS i komendanta KL Auschwitz II-Birkenau oraz H. Schwarza, komendanta KL Auschwitz III-Monowitz.

Ogółem przed trybunałami różnych krajów stanęło nie więcej niż 15% członków załogi KL Auschwitz. Wskaźnik ten i tak jest wysoki w porównaniu z innymi obozami koncentracyjnymi.

Batalia o sprawiedliwe wymierzenie kary podejrzanym o zbrodnie wojenne została po wojnie definitywnie przegrana nie tylko w odniesieniu do KL Auschwitz, a uroczyste deklaracje państw sojuszniczych, podejmowane jeszcze na początku wojny, rozminęły się z rzeczywistością już wkrótce po jej zakończeniu. Tak zwana „zimna wojna” oraz nowy podział polityczny Europy nie sprzyjały konsekwentnemu szukaniu sprawiedliwości i zadośćuczynieniu pamięci ofiar niemieckiego ludobójstwa.

Niektóre państwa wręcz utrudniały  ekstradycję zbrodniarzy wojennych. Przykładem może tu być m.in. postawa Ghany, w zakresie wydania lekarza z KL Auschwitz Horsta Schumanna, czy pozbawione dobrej woli działania władz niektórych państw południowoamerykańskich, gdzie aż do śmierci skutecznie ukrywał się zbrodniczy lekarz SS Josef Mengele.